HPV Virüsü ve HPV Aşısı: Kanserden Korunmak Mümkün mü?

HPV nedir, hangi hastalıklara yol açar, HPV aşısı kimlere yapılmalıdır ve HPV enfeksiyonundan korunmak için neler yapılabilir?

İnsan papilloma virüsü (HPV), kadınlarda ve erkeklerde çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilen, oldukça yaygın bir virüstür. Bazı HPV tipleri genital siğillere neden olurken bazıları rahim ağzı kanseri başta olmak üzere anüs, vajina, vulva, penis ve ağız-boğaz bölgesi kanserlerinin gelişiminde rol oynayabilir.

HPV enfeksiyonlarının büyük bölümü bağışıklık sistemi tarafından zamanla kontrol altına alınır. Ancak yüksek riskli HPV tipleri vücutta uzun süre kalıcı olduğunda hücresel değişikliklere ve bazı durumlarda kansere neden olabilir.

HPV enfeksiyonuna karşı en etkili korunma yöntemlerinden biri HPV aşısıdır. Düzenli sağlık kontrolleri, uygun tarama testleri ve güvenli cinsel yaşam alışkanlıkları da korunmanın önemli parçalarıdır.

1. HPV Nedir ve Nasıl Bulaşır?

HPV, insan papilloma virüsü olarak adlandırılan ve çok sayıda farklı tipi bulunan bir virüs grubudur. Hem kadınları hem de erkekleri etkileyebilir.

HPV enfeksiyonu oldukça yaygındır. Cinsel yaşamı olan kişilerin önemli bir bölümü hayatlarının bir döneminde HPV ile karşılaşabilir.

HPV’nin bulaşma yolları şunlardır:

• Cinsel temas: Vajinal, anal veya oral cinsel temas sırasında bulaşabilir.
• Genital bölgenin cilt teması: Penetrasyon gerçekleşmeden de genital bölgelerin temasıyla bulaşma olabilir.
• Belirti vermeyen enfeksiyon: HPV taşıyan bir kişi, genital siğili veya başka bir belirtisi olmasa da virüsü bulaştırabilir.

HPV enfeksiyonunun tespit edilmesi, enfeksiyonun ne zaman veya kimden bulaştığını kesin olarak göstermez. Virüs uzun süre belirti vermeden kalabilir ve yıllar sonra saptanabilir.

Bu nedenle HPV pozitifliği tek başına yeni bir enfeksiyonun veya yakın zamanda gerçekleşmiş bir bulaşın kanıtı değildir.

2. HPV Hangi Hastalıklara Neden Olur?

HPV’nin bütün tipleri aynı özelliklere sahip değildir. Bazı tipler daha çok genital siğillere neden olurken bazıları kanser gelişimiyle ilişkilidir.

Yüksek riskli HPV tipleri

HPV 16 ve HPV 18, rahim ağzı kanseriyle en güçlü ilişkisi bulunan tipler arasındadır.

Bunun yanında HPV 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 ve 59 gibi yüksek riskli tipler de rahim ağzında kanser öncüsü hücresel değişikliklere ve rahim ağzı kanserine neden olabilir.

HPV enfeksiyonları yalnızca rahim ağzını etkilemez. Bazı HPV tipleri aşağıdaki kanserlerle de ilişkilidir:

• Rahim ağzı kanseri
• Vulva kanseri
• Vajina kanseri
• Anal kanal kanseri
• Penis kanseri
• Ağız ve boğaz bölgesinin bazı kanserleri

HPV, dünya genelindeki kanserlerin yaklaşık %5’iyle ilişkilendirilmektedir. Bu oran, HPV enfeksiyonunun yalnızca kadın sağlığını değil, toplum sağlığını da ilgilendiren önemli bir konu olduğunu göstermektedir.

Düşük riskli HPV tipleri

HPV 6 ve HPV 11 gibi düşük riskli tipler özellikle genital siğillerin oluşumunda rol oynar. Bu tipler, yüksek riskli HPV tiplerinden farklı olarak kanser gelişimiyle güçlü bir ilişki göstermez.

Önemli bilgi: HPV pozitif olmak, kanser olduğunuz anlamına gelmez. Kanser riski; HPV’nin tipi, enfeksiyonun kalıcılığı, tarama sonuçları ve rahim ağzındaki hücresel değişiklikler gibi birçok faktöre bağlıdır.

3. HPV Enfeksiyonu Kansere Nasıl Dönüşür?

HPV enfeksiyonu ile kanser gelişimi genellikle aynı anda gerçekleşmez. Süreç çoğunlukla aşamalı olarak ilerler.

1. HPV ile karşılaşma: Virüs genital bölgedeki veya diğer ilgili bölgelerdeki epitel hücrelerini enfekte eder.
2. Bağışıklık yanıtı: Enfeksiyonların büyük bölümü bağışıklık sistemi tarafından zamanla kontrol altına alınır.
3. Kalıcı enfeksiyon: Yüksek riskli HPV tipleri vücutta uzun süre kalırsa hücresel değişikliklere neden olabilir.
4. Kanser öncüsü lezyonlar: Bazı hücresel değişiklikler ilerleyerek kanser öncüsü lezyonlara dönüşebilir.
5. Kanser gelişimi: Tedavi edilmeyen bazı ileri lezyonlar yıllar içinde kansere ilerleyebilir.

Bu süreç her HPV enfeksiyonunda gerçekleşmez. HPV ile karşılaşan kişilerin büyük çoğunluğunda kanser gelişmez.

Rahim ağzı kanserinin önlenmesinde HPV aşısı ve düzenli tarama testlerinin birlikte uygulanması bu nedenle büyük önem taşır.

4. HPV Aşısı Nedir ve Nasıl Koruma Sağlar?

HPV aşıları, bağışıklık sisteminin HPV’nin belirli tiplerini tanımasını ve bu tiplere karşı koruyucu antikorlar geliştirmesini sağlar.

Aşılarda kullanılan temel yapı, virüsün dış kılıfında bulunan L1 proteininden oluşturulan virüs benzeri parçacıklardır. Bu parçacıklar virüsün genetik materyalini içermez ve HPV enfeksiyonuna neden olmaz.

Aşıyla oluşan bağışıklık yanıtı, kişi daha sonra hedeflenen HPV tipiyle karşılaştığında enfeksiyon gelişme riskini azaltır.

HPV aşıları özellikle şu konularda koruma sağlar:

• Aşıda bulunan HPV tiplerinin neden olduğu enfeksiyonların önlenmesi
• Rahim ağzındaki kanser öncüsü lezyonların riskinin azaltılması
• Aşı kapsamındaki HPV tiplerine bağlı genital siğillerin önlenmesi
• HPV ile ilişkili bazı diğer kanserlerin gelişme riskinin azaltılması

HPV aşısı bir tedavi aşısı değildir. Mevcut HPV enfeksiyonunu veya oluşmuş hücresel değişiklikleri doğrudan ortadan kaldırmak amacıyla kullanılmaz. Temel amacı, gelecekte hedeflenen HPV tipleriyle oluşabilecek enfeksiyonları ve bunlara bağlı hastalıkları önlemektir.

5. HPV Aşısı Çeşitleri Nelerdir?

HPV aşıları, koruma sağladıkları HPV tipi sayısına göre sınıflandırılır.

İkili HPV aşısı

HPV 16 ve HPV 18 tiplerine karşı koruma sağlar. Bu iki tip, rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık %70’inden sorumludur.

Dörtlü HPV aşısı

HPV 6, 11, 16 ve 18 tiplerine karşı koruma sağlar. Böylece hem rahim ağzı kanserlerinin önemli bir bölümüne karşı koruma hem de HPV 6 ve 11’in neden olduğu genital siğillere karşı koruma sunar.

Dokuzlu HPV aşısı

HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 ve 58 tiplerine karşı koruma sağlar.

Dokuzlu aşı, daha fazla yüksek riskli HPV tipini kapsadığı için rahim ağzı kanseriyle ilişkili daha geniş bir HPV tip grubuna karşı koruma oluşturur.

Bununla birlikte hiçbir HPV aşısı tüm HPV tiplerini kapsamaz. Bu nedenle aşılanmış kişilerin de yaşlarına ve sağlık durumlarına uygun rahim ağzı kanseri taramalarını sürdürmeleri gerekir.

6. HPV Aşısı Kimlere Yapılmalıdır?

HPV aşısının temel hedefi, kişi HPV ile karşılaşmadan önce koruma sağlamaktır.

Çocuklar ve ergenler

HPV aşısı için en uygun dönem, cinsel yaşam başlamadan önceki dönemdir. Bu dönemde yapılan aşılama, kişinin aşı kapsamındaki HPV tipleriyle karşılaşmadan önce bağışıklık geliştirmesine yardımcı olur.

Kız ve erkek çocuklarının aşılanması önemlidir. Çünkü HPV yalnızca rahim ağzı kanserine neden olmaz; erkeklerde de genital siğiller, anal kanser, penis kanseri ve ağız-boğaz bölgesinin bazı kanserleriyle ilişkilidir.

Genç yetişkinler

Çocukluk veya ergenlik döneminde aşılanmamış genç yetişkinler de HPV aşısından yarar görebilir.

Daha önce HPV ile karşılaşmış olmak, aşının kapsadığı bütün HPV tipleriyle karşılaşıldığı anlamına gelmez. Bu nedenle uygun kişilerde aşılama hâlâ koruyucu olabilir.

Yetişkinler

Daha ileri yaşlarda HPV aşısı kararı; kişinin yaşı, önceki aşıları, HPV ile karşılaşma olasılığı ve beklenen koruyucu fayda değerlendirilerek verilmelidir.

Daha önce HPV enfeksiyonu geçirmiş olmak veya HPV testinin pozitif çıkması, tek başına aşılamaya engel değildir. Ancak aşının mevcut enfeksiyonu tedavi etmeyeceği bilinmelidir.

Aşıya başlama yaşı, doz sayısı ve önerilen uygulama aralıkları ülkeye, kullanılan aşıya ve kişinin sağlık durumuna göre değişebilir. Bu nedenle kişisel aşılama planı hekim tarafından belirlenmelidir.

7. HPV Aşısı Daha Önce HPV Pozitif Olan Kişilere Yapılabilir mi?

Bu, hastaların sık sorduğu sorulardan biridir.

HPV testi pozitif olan kişilerde de HPV aşısı değerlendirilebilir. Çünkü kişinin saptanan HPV tipiyle karşılaşmış olması, aşının kapsadığı diğer tiplere karşı bağışıklığı olduğu anlamına gelmez.

Bununla birlikte şu noktalar önemlidir:

• HPV aşısı mevcut enfeksiyonu ortadan kaldırmaz.
• HPV’ye bağlı hücresel değişikliklerin tedavisinin yerini tutmaz.
• Smear ve HPV testlerinin takibini gereksiz hâle getirmez.
• Uygun hastalarda, özellikle daha önce rahim ağzı kanseri öncüsü lezyon nedeniyle tedavi uygulanmışsa, aşının olası ek faydası hekimle değerlendirilebilir.

Rahim ağzındaki kanser öncüsü lezyonlar nedeniyle tedavi gören bazı hastalarda HPV aşılamasının tekrarlayan lezyon riskini azaltabileceğini düşündüren kanıtlar bulunmaktadır. Ancak bu konuda beklenen fayda kişiye ve klinik duruma göre değişir; aşılama, gerekli takip ve tedavinin yerine geçmez.

8. HPV Aşısı Erkeklere de Yapılmalı mıdır?

Evet. HPV aşısı yalnızca kadınlara yönelik bir aşı değildir.

Erkeklerde HPV enfeksiyonu genital siğillere ve bazı kanserlere neden olabilir. Ayrıca erkekler HPV enfeksiyonunu partnerlerine bulaştırabilir.

Kız ve erkek çocuklarının birlikte aşılanması, toplumdaki HPV dolaşımını azaltmaya ve toplumsal bağışıklığı güçlendirmeye katkı sağlar.

Cinsiyetten bağımsız aşılama sayesinde:

• Kadınlarda ve erkeklerde HPV enfeksiyonu riski azaltılabilir.
• HPV’ye bağlı genital siğillerin görülme sıklığı düşürülebilir.
• HPV ile ilişkili bazı kanserlerin önlenmesine katkı sağlanabilir.
• Toplum genelinde koruyucu etkinin artması desteklenebilir.

Bu nedenle HPV aşısı, kadın ve erkek sağlığını birlikte ilgilendiren önemli bir koruyucu sağlık uygulamasıdır.

9. HPV Aşısı Güvenli midir?

HPV aşıları, kapsamlı klinik araştırmalarda değerlendirilmiş ve birçok ülkede uzun yıllardır kullanılan koruyucu aşılardır.

Aşı sonrasında en sık karşılaşılan yan etkiler genellikle hafif ve geçicidir:

• Enjeksiyon yerinde ağrı
• Kızarıklık veya şişlik
• Hafif ateş
• Baş ağrısı
• Yorgunluk

Ergenlerde enjeksiyon sonrasında kısa süreli bayılma görülebileceğinden aşının ardından yaklaşık 15 dakika oturarak veya yatarak gözlem yapılması önerilir.

Ciddi alerjik reaksiyonlar nadirdir. Daha önce HPV aşısına veya aşının bileşenlerinden birine karşı ciddi alerjik reaksiyon gelişmiş kişiler, aşı öncesinde bunu hekimlerine bildirmelidir.

HPV aşısı gebelik sırasında rutin olarak önerilmez. Aşı serisi gebelik sırasında başlamışsa veya gebelik fark edilmeden aşı yapılmışsa kalan dozlar genellikle gebelik sonrasına ertelenir. Yanlışlıkla gebelikte aşı yapılması, tek başına gebeliğin sonlandırılması için bir neden değildir.

Emzirme döneminde aşılama genel olarak uygulanabilir; kişisel durum sağlık uzmanıyla değerlendirilmelidir.

10. HPV’den Korunmak İçin Neler Yapılabilir?

HPV’den korunmak için tek bir yönteme güvenmek yerine birden fazla koruyucu yaklaşımın birlikte uygulanması gerekir.

1. HPV aşısı yaptırın

HPV aşısı, aşı kapsamındaki HPV tiplerinin neden olduğu enfeksiyonları ve bunlara bağlı hastalıkları önlemenin en etkili yollarından biridir.

Aşının mümkün olduğunca HPV ile karşılaşmadan önce yapılması önemlidir.

2. Rahim ağzı kanseri taramalarını ihmal etmeyin

HPV aşısı yaptırmış olsanız bile rahim ağzı kanseri taramalarını sürdürmelisiniz.

Smear testi, rahim ağzındaki hücresel değişikliklerin saptanmasına yardımcı olur. HPV testi ise yüksek riskli HPV tiplerinin varlığını araştırır.

Hangi testin, hangi yaşta ve hangi aralıklarla yapılacağı güncel ulusal tarama programına, yaşa ve kişinin sağlık geçmişine göre belirlenmelidir.

3. Cinsel temas sırasında korunma yöntemlerini kullanın

Kondom kullanımı HPV bulaşma riskini azaltabilir. Ancak HPV, kondomun kapatmadığı genital cilt bölgelerinden de bulaşabildiği için tam koruma sağlamaz.

Buna rağmen kondom kullanımı, diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma açısından da önemlidir.

4. HPV pozitifliğinde düzenli takip yaptırın

HPV testiniz pozitif çıktıysa paniğe kapılmak yerine sonucunuzu kadın hastalıkları ve doğum uzmanınızla değerlendirin.

HPV’nin tipi, smear sonucu, yaşınız ve önceki testleriniz doğrultusunda takip planı oluşturulmalıdır. Bazı kişilerde belirli bir süre sonra tekrar test yeterli olurken bazı durumlarda kolposkopi veya biyopsi gerekebilir.

Her HPV pozitifliği kolposkopi, biyopsi veya cerrahi işlem gerektirmez.

5. Sigara kullanmaktan kaçının

Sigara kullanımı, özellikle kalıcı yüksek riskli HPV enfeksiyonu bulunan kişilerde rahim ağzındaki kanser öncüsü değişikliklerin ilerlemesi açısından olumsuz bir faktördür.

Sigarayı bırakmak, genel sağlıkla birlikte rahim ağzı sağlığının korunmasına da katkı sağlar.

6. Belirti olmasa bile kontrollerinizi sürdürün

HPV enfeksiyonu uzun süre hiçbir belirti vermeden devam edebilir. Bu nedenle yalnızca genital siğil veya başka bir şikâyet ortaya çıktığında doktora başvurmak yeterli değildir.

Yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun koruyucu kontrolleri düzenli olarak yaptırmanız önemlidir.

11. Bağışıklık Sistemi Zayıf Olan Kişiler HPV Aşısı Yaptırabilir mi?

Bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde, HIV ile yaşayanlar da dâhil olmak üzere, HPV enfeksiyonlarının kalıcı olma ve HPV ile ilişkili hastalıkların gelişme riski daha yüksek olabilir.

HPV aşıları bu kişilerde de bağışıklık yanıtı oluşturabilir. Bununla birlikte bağışıklık yanıtının gücü, aşının uygulanacağı yaş ve kişinin sağlık durumuna göre değişebilir.

HIV ile yaşayan kişilerde HPV aşısının uzun dönemli koruyucu etkisi ve bazı durumlarda ek doz gereksinimi konusunda araştırmalar sürmektedir.

Bu nedenle bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerin aşı zamanlaması ve doz planı, kendi sağlık durumları dikkate alınarak hekimleri tarafından belirlenmelidir.

12. HPV Aşısı Rahim Ağzı Kanserini Tamamen Önler mi?

HPV aşıları, rahim ağzı kanserine neden olan önemli HPV tiplerine karşı güçlü koruma sağlar. Ancak bütün kanser yapıcı HPV tiplerini kapsamaz ve daha önce oluşmuş enfeksiyonları tedavi etmez.

Bu nedenle rahim ağzı kanserinden korunmanın temel yaklaşımı üç unsurdan oluşur:

HPV aşısı + düzenli tarama + anormal sonuçların uygun şekilde değerlendirilmesi ve tedavisi.

Bu üç yaklaşım birlikte uygulandığında rahim ağzı kanserinin ve HPV’ye bağlı bazı diğer hastalıkların önlenmesi açısından önemli bir fırsat sunar.

Sonuç: HPV Aşısı Gelecekteki Sağlığınız İçin Önemli Bir Yatırımdır

HPV, hem kadınları hem de erkekleri etkileyen yaygın bir virüstür. Bazı HPV tipleri genital siğillere neden olurken bazıları rahim ağzı kanseri ve diğer kanserlerin gelişiminde rol oynayabilir.

HPV aşısı, bu hastalıkların önemli bir bölümünü önlemeye yardımcı olan etkili bir koruyucu sağlık uygulamasıdır. En iyi koruma için aşının uygun yaşta yapılması, kadın ve erkek çocuklarının aşılanmasının değerlendirilmesi ve yaşa uygun tarama programlarının sürdürülmesi gerekir.

HPV enfeksiyonu saptanması mutlaka kanser gelişeceği anlamına gelmez. Doğru bilgilendirme, düzenli kontroller ve gerekli durumlarda erken müdahale sayesinde HPV’ye bağlı hastalıkların önemli bir bölümü önlenebilir.

HPV aşısı ve rahim ağzı kanseri taramaları hakkında bilgi almak için kadın hastalıkları ve doğum uzmanınıza başvurabilirsiniz.

Op. Dr. Filip Taşhan
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı